المقياس در علم عروض دارد . مهمترين كتابش « التصريف » است كه كتابى مختصر و از جملهء متون بسيار معروف درسى از قرن هفتم در علم صرف و مشهور به « العزّى » بوده است . برين كتاب شروح و حواشى متعدد نوشته شده كه مهمتر از همه شرح علامه سعد الدين تفتازانى است كه مطالبى نيز بر آن افزود و كار خود را در سال 738 در اوان جوانى بپايان برد و از قرن نهم ببعد چندين شرح و حاشيهء ديگر بر آن نوشته شده است « 1 » . جمال الدين اردبيلى ( محمد بن عبد الغنى متوفى بسال 647 ) كتاب معروفى بنام شرح انموذج دارد كه از قرن هفتم ببعد همواره از كتب درسى بود ، و در مجموعهء جامع المقدمات براى تعليم مبتديان علوم عربى به كار رفته است . انموذج كتاب مختصرى است در نحو كه علامه جار اللّه زمخشرى ( ابو القاسم محمود بن عمر متوفى بسال 538 ) آن را بعنوان يكى از مقدمات براى تعليم مبتدى تأليف كرد و آن غير از انموذج ديگريست كه ابو الفضل احمد بن محمد ميدانى ( م 518 ) در نحو تأليف كرده بود « 2 » . كتاب انموذج را زمخشرى از روى كتاب معروف خود در نحو بنام « المفصّل » تلخيص كرد و اين همان كتابست كه در قرن هفتم و هشتم چند شرح معروف در ايران و خارج از ايران بر آن نوشته شد « 3 » . محمود بن عمر خجندى ( يا : جندى ) متوفى بسال 700 از علماى مشهور قرن هفتم مؤلف كتاب معروفى در نحو است بنام « المقاليد » . اين كتاب شرحى است بر كتاب « المصباح » از امام ناصر الدين مطرزى خوارزمى ( م 610 ) كه ذكر او پيش ازين گذشته است « 4 » و خود مصدر شروح متعددى ازين دوره در ايران گرديد .

--> ( 1 ) - كشف الظنون ستون 1138 - 1140 . ( 2 ) - كشف الظنون ستون 185 . ( 3 ) - ايضا ستون 1774 - 1777 . ( 4 ) - همين كتاب ج 2 ص 321 و 323 ؛ و نيز كشف الظنون ستون 1708 - 1709 و مفتاح السعاده ج 1 ص 155 - 157 .